Czcionka: A- A A+

Relacja z prac nad wystawą dotyczącej polskich emigrantów z przełomu XIX/XX w., sławnych zagranicą i nieznanych w Polsce

W związku z 100 rocznicą odzyskania niepodległości, należy wspomnieć, ze jednym ze skutków walki zbrojnej, politycznej, czy działalności kulturalnej, oświatowej i religijnej w XIX i na początku XX wieku, które wciąż przybliżały Polskę do wolności, była emigracja Polaków poza granice kraju.

Zwykle nasi rodacy uciekali, ponieważ byli prześladowani przez władze państw zaborczych, to znaczy Rosji, Niemiec i Austrii. Po każdym zrywie narodowym przeciwko zaborcom, takim jak Insurekcja Kościuszkowska, Powstanie Listopadowe, czy Powstanie Styczniowe, uczestnicy walk, w związku z represjami władz zaborczych, musieli uciekać z kraju. Zresztą, jeżeli nie uciekli, to stawali się często zesłańcami na Syberii i innych, zwykle dalekich krainach Imperium Rosyjskiego. Uczestnikami działalności niepodległościowej byli także przedstawiciele inteligencji polskiej, to znaczy ludzie kultury, edukacji, oświaty, nauki, specjaliści w dziedzinach technicznych, literatury, muzyki, którzy również opuszczali ziemie polskie. Ponieważ zabory trwały 123 lata, dlatego taka emigracja stawała się wielopokoleniowa. Wielu z emigrantów, czy zesłańców i ich potomków, wróciło do Polski, zwłaszcza w czasie odzyskiwania niepodległości. Jednak inni pozostali na stałe w państwach, do których wyjechali.

Emigranci z Polski, posiadający wykształcenie, wiedzę, umiejętności, doświadczenie w różnych dziedzinach, w czasie pobytu w innym kraju, współtworzyli jego postęp gospodarczy, kulturalny, społeczny, naukowy. Na obczyźnie, która stała się ich nowym domem, pozostawili po sobie wiele dzieł naukowych, materialnych, kulturalnych i duchowych, dzięki czemu uzyskali uznanie w państwach, w których przebywali. Polacy i ich dzieła, znani zagranicą, często nie są znani w Polsce. W czasie podróży zagranicznych, zwiedzamy różne obiekty, niektóre z nich zabytkowe, nawet nie zdając sobie sprawy, że do ich powstania przyczynili się architekci polskiego pochodzenia. Emigranci z Polski, posiadający zagranicą znaczące dokonania, stawali się częścią elity innego kraju. Swoje zaangażowanie w pracy dla innego państwa, często łączyli z miłością do swojej Ojczyzny Polski, to znaczy tworząc ważne dzieła, nie ukrywali, że są Polakami, wręcz przeciwnie, udowodniali, że Polska jeszcze istnieje. Czekając przez cały XIX wiek na odrodzenie się państwa polskiego, emigranci z Polski, i ich potomkowie, podtrzymywali i krzewili swój patriotyzm. Znani byli z tego, że wciąż doskonalili język polski, promowali historię i tradycję Polski, swoje dzieła często dedykowali Polsce, tęsknota do ojczyzny swoich przodków była dla nich natchnieniem.

W Polskiej Akademii Nauk Archiwum w Warszawie przygotowywana jest wystawa, której celem jest zwrócenie uwagi na to zagadnienie. Ponieważ uczestniczyłem w zbieraniu materiałów do tej ekspozycji, przedstawię wybrane postacie, którymi zajmowałem się w czasie swojej pracy.

Henryk Bukowski (1839-1900), to Polak urodzony w pobliżu Kowna, studiował prawo na Uniwersytecie w Moskwie, uczestniczył w Powstaniu Styczniowym. Podobnie jak wielu uczestników tego zrywu narodowego, uciekł przed represjami carskiej Rosji. Przez Rygę i Danię, przedostał się do Szwecji. Przebywając na emigracji, Henryk Bukowski założył antykwariat w Sztokholmie, który z czasem uzyskał dużą renomę. Jak piszą autorzy prac na temat Henryka Bukowskiego, antykwariat był nie tylko sklepem wybitnego kupca, który organizował sprzedaż komisową i licytacje, ale też był gabinetem muzealnym i warsztatem pracy naukowej, w którym wydał sto kilkadziesiąt katalogów antykwarycznych. Stworzył naukowe podstawy pracy w antykwariacie, wzbogacił cennymi rękopisami i drukami Biblioteki Królewskie Sztokholmu i Uppsala, i był jednym z założycieli Nordiska Museet w Sztokholmie. Należał do towarzystw artystycznych i naukowych w Szwecji i przyczynił się do rozwoju kultury tego kraju. Henryk Bukowski, z równie dużym zaangażowaniem, poświęcał swój czas i majątek na pomnożenie zasobów bibliotek i muzeów polskich. Na przykład zbierał wszystkie Polonica w Szwecji, odkupywał zabytki zrabowane w czasie wojen szwedzkich, dzieła sztuki, książki, starą broń, medale i monety. Udało mu się odnaleźć książki z biblioteki króla Zygmunta Augusta. Cokolwiek z rzeczy polskich dostało się do jego antykwariatu, przekazywał do bibliotek i muzeów polskich. Ważną częścią jego działalności na emigracji, tylko na terenie Szwajcarii, było kierowanie i organizowanie Muzeum Polskiego w Rapperswilu. Według wielu źródeł i opracowań, zbierał fundusze na to ważne dla Polaków Muzeum. Za zebrane fundusze stworzył dział starych druków, wyszukiwał rzadkie książki i znaczące rękopisy, oraz tworzył kolekcję pamiątek związanych z Adamem Mickiewiczem i Tadeuszem Kościuszką. Kierował pracami nad uporządkowaniem zbiorów, doradzał w sprawach artystycznych i naukowych tej placówki, która trwa do czasów współczesnych.

Kolejnym emigrantem Polakiem, którego rodzina pochodziła z Litwy, uczestniczył w Powstaniu Styczniowym i emigrował do Skandynawii, był Ludwik Szaciński (1844-1894). Urodził się w Suwałkach, następnie kształcił się w Szkole Kadetów w Warszawie. W czasie Powstania Styczniowego wziął aktywny udział w walce zbrojnej, zagrożony represjami władz carskiej Rosji, musiał uciekać z Polski. Wędrował po Europie, żeby wreszcie trafić do Norwegii, gdzie osiadł na stałe. Należy zaznaczyć, że w XIX wieku Norwegia była połączona unią personalną ze Szwecją, więc Ludwik Szaciński i Henryk Bukowski, przebywali w jednym zjednoczonym Królestwie. Ludwik Szaciński zamieszkał w norweskiej Christianii, gdzie rozpoczął karierę fotograficzną, którą zawdzięczał talentowi i umiejętności nawiązywania kontaktów towarzyskich. W Norwegii, należał do wielu towarzystw i organizacji, stworzył ideę powołania Norweskiego Towarzystwa Fotograficznego i Związku Zawodowego Fotografów, któremu przez wiele lat przewodniczył, od 1888 roku zajmował oficjalne stanowisko Królewskiego Fotografa. Do jego atelier przyjeżdżali fotografować się król, arystokracja, politycy, pisarze, artyści, jednak fotografował również zwykłych ludzi, przedstawicieli różnych grup społecznych, budynki, ulice, przedmioty. Zdobył wiele nagród za swoje fotografie, natomiast w jego atelier kształciło się wielu norweskich fotografów. Należy zwrócić uwagę, że fotografia jako dziedzina, w XIX wieku dopiero powstawała, więc wówczas zawód ten wymagał jeszcze więcej wszechstronnych umiejętności niż we współczesnych czasach i chęci do działań pionierskich w podejmowanej pracy. Z lat młodości, którą spędził w Polsce, Szaciński wyniósł zamiłowanie do polowania i łowienia ryb, był członkiem Norweskiego Towarzystwa Łowieckiego. W literaturze na temat tej postaci można znaleźć informacje, że Ludwik Szaciński pomimo kariery, przyjaciół, rodziny, i otrzymanego obywatelstwa, zawsze czuł się jak obcy, uchodźca. Z uwagi na powstańczą przeszłość nie mógł odwiedzić swojej Ojczyzny, a z polską częścią rodziny spotykał się na granicy, więc emigracja to emocjonujące wyzwania, jednak również tęsknota i dylematy, z którymi nie wszyscy sobie potrafili poradzić. Szaciński to Polak, powstaniec styczniowy, emigrant, którego nazwisko jest nieznane w Polsce, natomiast należy do grona najsłynniejszych fotografów w Norwegii.

Zjawisko emigracji polskiej po Powstaniu Styczniowym było powszechne, również tej w kierunku Europy Zachodniej, co znalazło swoje odzwierciedlenie w literaturze polskiej. Przykładem jest fikcyjny bohater W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza, Władysław Tarkowski, ojciec Stasia i Nel, Powstaniec Styczniowy, po opuszczeniu Polski, na emigracji był inżynierem i uczestniczył w budowie Kanału Sueskiego. W XIX i na początku XX wieku, było wielu emigrantów z Polski, którzy przyczynili się do rozwoju krajów, w których przebywali. Zajmowałem się jeszcze takimi postaciami jak Aleksander Rogojski (Gruzja), Aleksander Szymkiewicz (Gruzja) i Henryk Hryniewski (Gruzja), którzy byli architektami, Władysław Horodecki (Ukraina, Iran), również architekt tylko w innych krajach i Brat Zenon Żebrowski, Franciszkanin, działający w Japonii. Wszyscy są nadal wspominani w krajach, w których przebywali, uczczono ich pomnikami i tablicami, ich nazwiska i dokonania obdarzane są szacunkiem, niektóre ich dzieła wciąż są kontynuowane.

Wkrótce sierpień, miesiąc ważnych dla Polski i Europy rocznic, związanych z walką przeciwko systemom totalitarnym, która była kontynuacją naszych zmagań niepodległościowych. Należą do nich, 74 rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego, które było walką zbrojną przeciwko hitlerowskim Niemcom i 38 rocznica wydarzeń związanych z początkami Solidarności, która prowadziła walkę, tylko tym razem pokojową, przeciwko komunizmowi w Polsce, powiązanemu ze Związkiem Radzieckim. Każda z tych polskich kampanii była działaniem na rzecz wolności, suwerenności i niepodległości, cele tych walk, w dużej części, zostały osiągnięte, jednak ich skutkiem były kolejne fale emigracji z Polski.

Informacje dotyczące Henryka Bukowskiego i Ludwika Szacińskiego na podstawie:

Badach Artur, Piotrowska Anna, Muzeum Polskie w Rapperswilu, Warszawa, Rapperswil 2008, s. 25

Haykowski Michał, Henryk Bukowski: namnet lever kvar, Bromberg, 1990, 351 s.

Nehring Sylwia, Polskie muzeum w Rapperswil, 1976, 74 s.

Sokół-Rudowska Monika, Ludwik Szaciński – Powstaniec i fotograf [w:] Polacy w Norwegii XIX-XXI wiek. Wybór materiałów źródłowych, s. 43-51

Wicher Władysław ks., Henryk Bukowski [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 3., Kraków 1937, s. 120-121

                                                                                                             

 Konrad Kostka

opisy do fotografi:

1. Henryk Bukowski

2. Powstanie narodowe w Polsce, ilustracja z książki na temat Henryka Bukowskiego

3. Antykwariat Henryka Bukowskiego w Szwecji

4. Zamek Rapperswill na pocztówce z XIX wieku

5. Stefan Żeromski na temat Henryka Bukowskiego

6. Ludwik Szaciński

7. Akt urodzenia Ludwika Szacińskiego

8. Atelier fotograficzne Ludwika Szacińskiego w Norwegii

9. Artykuł na temat Ludwika Szacińskiego w Lordagpluss z 8 IV 1978

Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie

ul. Nowy Świat 72 

00-330 Warszawa

apan4@apan.waw.pl

tel./fax +48 22 65 727 88

tel. +48 22 65 728 92

Pracownia Naukowa

czynna od poniedziałku do piątku 

od 9.00 do 15.30

fb

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Zrozumiałem