80 lat temu..

27 stycznia 1945 r. około godziny 15.00 żołnierze sowieccy weszli do KL Auschwitz – niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego zlokalizowanego na przedmieściach włączonego do Trzeciej Rzeszy Oświęcimia. Zastali w nim ok. 7 tys. skrajnie wygłodzonych ludzi, w większości cierpiących na gruźlicę, biegunkę głodową i inne choroby. W tej liczbie było ponad 500 dzieci.

Wśród wyzwolonych znajdował się historyk i dyplomata, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i Polskiej Akademii Umiejętności prof. Stanisław Kętrzyński (ur. 1876 we Lwowie). Uczony pomimo stale pogarszającego się stanu zdrowia wykazał w obozie wielki hart ducha. Wielokrotnie powtarzał, że naturalną śmiercią nie umrze na złość Niemcom i gestapo. „Umrę na swobodzie, jako wolny człowiek” – mówił.

Stanisław Kętrzyński został wraz z żoną aresztowany 14 listopada 1943 r. w Warszawie przy poszukiwaniu przez gestapo syna – Wojciecha. Niebawem jego nazwisko znalazło się na rozplakatowanym czerwonym arkuszu z listą skazanych na śmierć. Przed wykonaniem wyroku uchroniły go gwałtowne interwencje, zarówno obce – węgierskie i włoskie, jak i krajowe. Trafił na Pawiak, a następnie do więzienia w klasztorze św. Michała w Krakowie i do Auschwitz.

W obozie, dzięki organizacji więźniarskiej, zimę 1944/1945 spędził w baraku szpitalnym, m. in. razem z rzeźbiarzem i malarzem prof. Xawerym Dunikowskim, który wykonał mu przejmujący portret ołówkowy. Pomimo kruchości organizmu, w stałym zagrożeniu mordem, nie stronił od wykładów dla współwięźniów na pryczach izby chorych, mobilizując ich i własne siły psychiczne. Z hartem ducha i godnością znosił cierpienie.

Kiedy Niemcy przystąpili w połowie stycznia 1945 r. do ostatecznej likwidacji obozu członkom obozowego podziemia udało się ukryć dwóch schorowanych profesorów w baraku z sianem. Kilku więźniów uciekło następnie z tzw. marszu śmierci i powróciło do opuszczonego obozu, aby zaopiekować się ukrytymi profesorami. W ten sposób uratowali im życie.

Po wyzwoleniu prof. Stanisław Kętrzyński osiadł najpierw w Krakowie, następnie w Warszawie. Przystąpił do działań badawczych, uniwersyteckich i organizacyjnych. Od połowy 1947 r. wystąpiły poobozowe zaburzenia naczyniowe, którym nie zapobiegła z trudem zorganizowana i mało skuteczna kuracja w Szwajcarii. Uczony zmarł w maju 1950 r. w Warszawie.

W zasobie PAN Archiwum w Warszawie przechowywana jest spuścizna archiwalna prof. Stanisława Kętrzyńskiego. Oryginał prezentowanej kopii rysunku Xawerego Dunikowskiego przedstawiającego historyka mediewistę w obozie w Oświęcimiu, znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. Kopia pochodzi z materiałów archiwalnych prof. Aleksandra Gieysztora (III-352 j. 1325).

K. Słojkowska